Zelfbouw van Pijporgels, Violen en Cello's Willem Taverne

Welkom op mijn website

(Website bijgewerkt t/m 30 augustus 2017)

NB: met ingang van 1 januari 2017 ook viool- en cellobouw, hierover later meer!

Zie ook  http://www.zoetermeeractief.nl/z-meerders/portretten/966-willem-taverne

Op 1 mei 2009 besloot ik om na het stoppen met mijn zeilhobby een andere uitdaging aan te gaan, daarom even een korte voorgeschiedenis; 

In mijn jongensjaren had ik een radiohobby en maakte daarvan later mijn beroep en werd Radio/TV Technicus, er moest dus een andere hobby worden gevonden. Dit werd het bouwen van elektronische orgels. In de loop van enkele jaren ontstonden er drie complete exemplaren.

* Huisorgel  met twee klavieren, 13-tonig pedaal, nagalm en eindversterker in teakhouten kast.

* Keyboard , gebouwd voor een muziekband, modern voor die tijd! Voorzien van 13-tonig stokpedaal, verwisselbare steekregisters, nagalm etc. in een met  kunstleer beklede behuizing.  

* Huisorgel  met 1 klavier en elektronische toetscontacten voor 3 voetmaten, gebouwd op bestelling voor een gezin. Het orgel was voorzien van 13-tonig stokpedaal, ingebouwde versterker en (veer) nagalm.

NB: Ik noem deze elektronische orgels nu Opus 1, 2 en 3.  

Na 6 jaren gewerkt te hebben als Radio/TV technicus in diverse Radio/TV bedrijven, aanvaardde ik  een drukke baan  bij een grote multinational als hoofd Technische Dienst Consumer Electronics.

Hierdoor bleef er nog maar weinig tijd over om met mijn orgelhobby verder te gaan. Bovendien hadden mijn vrouw en inmiddels 3 kindjes natuurlijk recht op de meeste aandacht!

Na mijn pensionering kreeg ik meer tijd en besloot zoals gezegd mijn orgelhobby weer op te vatten, maar wel in plaats van elektronische- nu pijporgels te gaan bouwen. 

Dat bleek nog niet zo eenvoudig, want pijporgelbouw is écht een moeilijk vak! 

Daarom besloot ik om mijzelf eerst een half jaar goed op de hoogte te stellen van alle in's en out's, alvorens duur hout te gaan verzagen! Dit deed ik o.a. door het lezen van veel boeken en het lid worden van verschillende clubs (zie de orgel links). Bovendien bestelde ik back-copies van alle op (huis)orgelbouw betrekking hebbende tijdschriften (van Bouwerskontakt en Die Hausorgel), dit vooral om tijd in te halen en niet het wiel opnieuw te moeten uitvinden. Bovendien bezocht ik een tiental professionele orgelbouwers in binnen en buitenland.    

Goede boeken over het onderwerp ( nog wel tweedehands te koop) zijn o.a:   

"Orgelbouw"  van Bouwman en Oosterhof, de eerste uitgave daarvan is uit 1934 de nieuwste vierde druk uit 1971. Voor de zelfbouwer een absolute aanrader, de daarin aangegeven mensuren moeten echter wel worden aangepast aan huisorgel(kamer) gebruik. 

"Heimorgelbau"  (en kleine draaiorgels) , van Karl Bormann uit 1972, soms nog nieuw te koop,  ISBN 3-87537-221-2    

"De Orgelmaaker"  van Jan van Heurn (1804-1805!). Dit is een serie van drie studieboeken voor de orgelbouw. Er zijn nog nieuwe en tweedehands (uitsluitend faximile) exemplaren te koop voor ongeveer 90,- Euro.

"The Art of Organbuilding" van Georg Ashdown Audsley (speciaal Volume II) deze boeken zijn nog incidenteel te koop voor plusminus 25 Euro per stuk. Het is een uitstekend boek speciaal voor de bouwers van zeer houten pijpen, waaronder bijvoorbeeld een labiale Hobo.

"Die Orgel" van Johann Gottlob Topfer, een verkorte uitgave van zijn grote werk (een uitgave van de GdO).

"Het Nederlandse Huisorgel  in de 17e  en 18e eeuw" van Dr A.J. Gierveld, een zeer belangrijk boek voor de huisorgelbouwer. Het boek bevat lijsten met zeer bruikbare mensuren voor de zelfbouwer.

"Bouwstoffen tot de geschiedenis van het Nederlandse Orgel" van Dr. M.A.Vente

Kijk  eens bij   http:\\www.boekwinkeltjes.nl  of op Marktplaats.  

Belangrijk;   een huisorgel is geen kerkorgel, over het algemeen is de mechaniek ervan kleiner vanwege het gebrek aan plaatsruimte. De pijpen moeten flink wat nauwere mensuren hebben dan in een kerkorgel, dit vooral in verband met een wat meer aan de huiskamer aangepast geluidsvolume.

Kerkorgelpijpen zijn daarom vaak niet geschikt voor de huisorgelbouw, maar er zijn uitzonderingen; bij voorbeeld als de pijpen afkomstig zijn uit een klein orgel of bijvoorbeeld uit een rugwerk

Het is verstandig om met een klein project (zoals bijvoorbeeld mijn positief) te beginnen om te oefenen. Overdenk elke constructie terdege voordat je een mooi stuk hout in stukken zaagt! Probeer vooral niet het wiel opnieuw uit te vinden, hierdoor voorkom je dat je dingen meer dan 1 keer moet maken. Gebruik geen goedkoop hout, het is zonde daar je tijd mee te verknoeien.

Belangrijk: Maak gebruik van de ervaring van orgelbouwers uit het (ook nabije!) verleden.

Gebruik natuurlijke materialen en vermijdt zoveel mogelijk het gebruik van plastic en rubber en ook smeermiddelen, deze materialen zijn sterk aan veroudering en/of uitdroging onderhevig. De enige smeermiddelen dat in aanmerking komen zijn grafiet en soms ook parafine, meestal voor de slepen. Teflonspray is een lapmiddel.

Materialen gebruikt in de orgelbouw zijn onder andere; 

Hout van goede kwaliteit en op de voor het specifieke doel op de juiste wijze uit de boom gezaagd in verband met o.a. kromtrekken. (schapen)leer, messing, lood/tin legeringen, wolvilt en goede lijm, zoals Ponal (witte houtlijm). Klassieke lijmsoorten zoals beender- huiden- en eiwitlijmen zijn vooral bij Historische/ historiserende bouw  en  restauratiewerk op hun plaats, Gebruik deze lijmsoorten bij nieuwbouw als het lijmproject omkeerbaar moet zijn. Dus dat de lijmverbinding, in dit geval met warmte, ooit los moet kunnen. Denk er bij voorbeeld aan bij het maken van een massief houten (eiken) windlade. Deze moet "restaureerbaar" zijn!

Modernere lijmsoorten zijn ook goed bruikbaar, alleen de invloed daarvan op oxidatie van orgelmertalen pijpen is nog onvoldoende onderzocht. 

Hierboven zie je de afbeelding van mijn eerste kleine Positief/ intoneerklavier (Opus 4). Positief betekent in deze context  "staand orgel". Op de foto op de volgende pagina bespeelt organist Erik Jan van der Hel het orgeltje tijdens de open dag van het "Bouwerskontakt" van de vereniging "Huismuziek", in 2011 gehouden in Wageningen. Inmiddels is de hele bovenverdieping van mijn huis ingericht als orgelwerkplaats.  

Het nu in aanbouw zijne grote Huis/Koororgel (Opus 5), heeft drie klavieren, 16 registers en  30 tonig pedaal. De ca. 600 pijpen zijn gedeeltelijk van hout en gedeeltelijk van orgelmetaal (een lood-tin legering) gemaakt. Het is kwa opbouw (twee windladen/werken en drie klavieren meer een klein kerkorgel te noemen. 

Het orgel wordt voorzien van een MIDI- Opname/Weergave- interface, zodat er ook met Hauptwerk, PC-organ of soortgelijke programma's op kan worden gespeeld. Verder wordt het mogelijk om midi-bestanden die op dit, of andere orgels zijn opgenomen automatisch door het orgel te laten afspelen door middel van de eveneens aanwezige elektrische tractuur..

NB: Elders op mijn website lees je meer over dit orgel.